Действия с Документом
Славутай паэме Купалы пра камунараў – 75 год
Старэйшыя ўпарта трымаюцца за музэй прапаганды савецкай мэліярацыі. Хоць фактычна ён прыхарошвае драматычную праўду.
Лідзія Саўчык мае паляшуцкія карані на Любаншчыне . Яна – зь вёскі Камуна. Гісторыю свайго паселішча жанчына памятае дасканала. У музэі тамтэйшай школы была юным экскурсаводам. Паэму Янкі Купалы "Над ракой Арэсай" найбольш цытавала ад наступных радкоў:
Пад шум бесканечны
Бярозаў і соснаў,
Сахой недарэчнай
Аруць пясок млосна...
Праз леты і зімы
Паданьне ішло ў векі
– Палешукі мы,
А не чалавекі...
– Ну й дурніцай я была! – кажа цяпер жанчына. – Прапаганду клясыка ўспрымала наўпрост, не здагадвалася нават, што ўхваленыя Купалам савецкія землякопы апынуліся ў 1937-м у сталінскім ГУЛАГу. У экалёгіі Палесься савецкая мэліярацыя абярнулася ня меншым горам, чым турмы для людзей.
Як высьвятляецца, прадзед Ліды – Пракоп Адзярыха – лепшы герой паэмы Янкі Купалы У 1925 годзе ён разам зь іншымі дэмабілізаванымі чырвонаармейцамі патрапіў у групу землякопаў, якой бальшавікі загадалі будаваць новае сацыялістычнае жыцьцё на высьпе Забалаць. У тую першую вясну (Купала гэта добра адлюстроўвае) яны сякерай і рыдлёўкай асушылі 40 гектараў поля. Засеялі іх гароднінай і каноплямі. За два гады выкапалі пяць равоў, кожны – 20 кілямэтраў у даўжыню і 3-4 мэтры ў шырыню. У 1932 годзе праз "Чырвоны крыж" зь Нямеччыны камуна атрымала чыгуначку-вузкакалейку. Даўжыня яе была 14 кілямэтраў. Пазьней прыдбалі і электрастанцыю. Першапраходцы балот будавалі сабе дамы, жаніліся, гадавалі дзяцей.
На пачатку тут быў нават своеасаблівы камунізм. Пра гэта захаваліся ўспаміны Аляксандра Васіленкі – колішняга паштальёна.У сваім дзёньніку ён занатаваў, што "камунары разам ідуць на працу, робяць, прыходзяць, сьнедаюць, абедаюць, вячэраюць. У сталоўцы ніхто не плаціў. У іх лазьня была і нават сподняе агульнае. Але пасьля прыехалі эканамісты. Падлічылі і заявілі: "Таварышы, у вас дэбіт з крэдытам не сходзяцца, трэба харчавацца паасобку".
У 1937 годзе ў ГУЛАГу загінуў галоўны герой паэмы Купалы Пракоп Адзярыха. Ён пакінуў жонку і пяцёра сваіх дзяцей. Разам зь некаторымі іншымі камунарамі яго арыштавала чэкісты, зрабілі "ворагам народу".
Ну а камуна? У вясковым музэі няма зьвестак пра сталінскія рэпрэсіі. На сьценах памяшканьня і ў кутах яго – драўляныя рыдлёўкі, зьедзеныя ў працы да таўшчыні ніткі сярпы, кавалак рэйкі ад былой вузкакалейкі, дрэнаж з кары бярозы...
– Гэта – інструмэнты рабоў сацыялізму, – тлумачыць Лідзія Саўчык, – людзі капалі багну, стоячы па паясьніцу ў вадзе. У выніку – рана каналі. Сёлета якраз будзе 75 гадоў ад распаўсюджваньня ў друку паэмы "Над ракой Арэсай", а апошні зь яе герояў памёр яшчэ 25 гадоў таму.
Музэй у вёсцы Камуна – адзіны ў Беларусі, дзе яшчэ ўхваленая мэліярацыя. Зьвестак пра яе ўплыў на экалёгію і зьмены ў навакольлях тут няма. Як і няма праўдзівасьці пра лёс людзей. Апошні стэнд датаваны 80-мі гадамі мінулага стагодзьдзя.
Але ж на сёньня на тэрыторыі Любаншчыны больш як 70.000 асушаных гектараў. Рэчышча ракі Арэсы – прамое, бруднае і неглыбокае. Як падлічылі эколягі, пласты ўрадлівага торфу зьменшыліся на 80-150 сантымэтраў. Цяпер да траўня на Любаншчыне дзьмуць буры пылу. Сухі і здробнены торф засьцілае людзям вочы. Пасьля траўня пачнуцца пажары. Страты ад іх цяжкія і, на жаль, амаль непапраўныя.
Галіна Баравая
18.04.2008